Bewoners weten doorgaans ontzettend goed wat er nodig is in hun leefomgeving. Door ze te betrekken bij planontwikkeling en het maken van toekomstvisies, kan hun kennis invloeien in stedelijke ontwikkelingsprocessen.
In deze rubriek staan een aantal projecten beschreven, die dicht op de leefwereld van de mensen zitten waar het uiteindelijk om gaat.
Het reflecteren op het vak en het delen van geleerde lessen ligt mij aan het hart. Daarom schrijf ik. In de publicaties die resultaten van ontwerpend onderzoeksprojecten tonen en bespreken, maar ook in beschouwende artikelen voor (online) bladen.
Daarnaast heb ik de kans gekregen om wetenschappelijk te werken, o.a. in het kader van mijn scriptie voor de Master City Developer, voor de Leerstoel Gebiedsontwikkeling van de TU Delft en vanaf eind 2025 voor de Academie van Bouwkunst Rotterdam.
Deze rubriek toont enkele voorbeelden van mijn geschreven werk.
Ontwerpend onderzoek is een prachtig middel om te verkennen hoe je een ruimtelijk vraagstuk zou kunnen aanvliegen, en hoe oplossingen er uit zouden kunnen zien. Vooral als je het samen met anderen doet, in het kader van een ontwerpatelier of –studie, als een lerend netwerk. Deze werkvorm, waarbij alle belanghebbenden met elkaar an het werk gaan, is mijn specialiteit.
Ik heb gedurende mijn professionele loopbaan stap voor stap verkend hoe je dit soort processen moet opzetten en begeleiden. Hoe je de partijen betrekt die met een vraagstuk zitten, en hoe je ze enthousiast maakt om er eens vanuit de ruimtelijke, ontwerpende kant naar te kijken.
De verschillende ontwerpend onderzoek-projecten die ik heb mogen initiëren en begeleiden laten stuk voor stuk zien wat ontwerp vermag. Namelijk toekomsten schetsen die verder gaan dan de alledaagse ambities. Visies presenteren waar alle betrokkenen rondom een vraagstuk – van bewoner tot bestuurder – enthousiast van worden. Stippen op de horizon zetten waar we in beleid en uitvoering naartoe kunnen werken, richting een betere leefomgeving en een duurzamere wereld.
De projecten waar ik aan mocht werken ontstonden in samen werking met en/of in opdracht van de volgende partijen: lokale architectuurcentra, de Branchevereniging van Nederlandse architectenbureaus (BNA), de Leerstoel Gebiedsontwikkeling van de TU Delft, het ministerie van IenW, het ministerie van BZK/VRO, het Deltaprogramma, Vereniging Deltametropool, Platform Ontwerp NL.
In deze rubriek worden enkele voorbeelden van ontwerpend onderzoeksprojecten uit mijn praktijk uitgelicht.
Afslag Meerwaarde
Het Kennis- en Innovatieplatform Stedelijke Snelwegen en Ruimtelijke Ontwikkeling, opgericht door de TU Delft, het ministerie van I&W en Vereniging Deltametropool, stelt zich tot doel overheden, private partijen en maatschappelijke organisaties te verbinden waar mobiliteit en stedelijke ontwikkeling elkaar raken.
In verschillende ‘laboratoria’, testcases langs snelwegen waar de verstedelijkingsdruk vraagt om een betere verhouding tussen snelweg en stad, wordt geëxperimenteerd met nieuwe ziens-, denk- en werkwijzen.
Voor de A12 tussen Den Haag en Zoetermeer en voor de A16 in de Rotterdamse Oostflank zijn trajecten doorlopen waarbij eerst waarden werden opgehaald en in ontwerpend onderzoek werden vertaald naar gebiedsvisies. Deze werden doorgelicht op hun financiële en maatschappelijke baten, om vervolgend aanbevelingen te doen voor nieuwe financierings- en sturingsvormen.
De resultaten van deze poging tot ‘ontwerpend ontwikkelen’ gebundeld in de publicatie ‘Afslag Meerwaarde’, die te downloaden is via deze link.
Onze plek – De cultuur van de leefomgeving
Welke waarde hechten mensen aan monumenten, het landschap, culturele voorzieningen, de gebouwde omgeving, maar ook aan immaterieel erfgoed en culturele identiteit? Wat is alledaagse cultuur eigenlijk en welke rol kan die vervullen bij de ingrijpende veranderingen waar Nederland voor staat? Om erachter te komen hoe mensen gebruikmaken van specifieke plekken en hoe zij daar als ervaringsdeskundigen leven en invloed nemen, is in opdracht van het ministerie van OCW het project ‘Onze plek’ opgezet en door Platform Ontwerp NL samen met ruimtelijk ontwerpers uitgevoerd.
Op zestien plekken verspreid door het land voerden de betrokken ontwerpers/ontwerpduo’s gesprekken met groepen mensen. Dit leverde niet alleen inzichten op over hoe mensen betrokken zijn en willen worden, maar ook over methoden en technieken om echt te luisteren en materiaal terug te kunnen geven aan de gespreksdeelnemers. Inzichten waar zij mee verder kunnen.
De resultaten van deze gesprekken zijn gebundeld in een publicatie en in context geplaatst met een essay van Tijs van den Boomen. De brochure biedt handvatten om zelf goede gesprekken over de leefomgeving te voeren en is hier te lezen/downloaden.
Ontwerpend onderzoek is de afgelopen jaren steeds belangrijker geworden. Daar waar gebieden worden geraakt door complexe transitieopgaven (zoals die op het gebied van energie, mobiliteit of klimaatadaptatie) is ontwerpend onderzoek vaak een behulpzaam instrument bij het leggen van de ‘ruimtelijke puzzel’.
Vooral in de beginfase van gebiedsontwikkeling is het van meerwaarde met betrokken partijen al tekenend, verbeeldend en onderzoekend naar gedeelde belangen en doelen te zoeken en nieuwe inzichten en ruimtelijke oplossingen te ontwikkelen. Deze publicatie vertelt in woord en beeld wat ontwerpend onderzoek is en waar ontwerpers én opdrachtgevers in gebiedsontwikkeling op moeten letten als zij er op een strategische, uitvoeringsgerichte wijze mee aan de slag willen gaan.
Lees of download Ontwerpen in gebiedsontwikkeling via deze link.
Ontwerpend onderzoek NOVEX
Tussen november 2022 en maart 2024 organiseerde het ministerie van BZK een ontwerpend onderzoek dat parallel liep aan het opstellen van de Ruimtelijke Voorstellen door de twaalf provincies. Ik was hierbij samen met Vereniging Deltametropool betrokken als adviseur en facilitator van atelierbijeenkomsten, maar ook in een beschouwende rol.
Het ontwerpend onderzoek was in de eerste fase vooral analyserend: ieder landsdeel kreeg ontwerpbureaus ter zijde gesteld die hielpen met beleidsanalyses en kaarten die de provinciale plannen toonden voor de drie bewegingen ‘aanbouw en natuur’, ‘netwerken voor energie en economie’ en ‘leefbare steden en regio’s’. Deze scans en de bijbehorende ateliers hielpen de provincies hun doelen scherp te stellen. In de fases die hierop volgden werkten we met verschillende ontwerpbureaus aan nationale overzichten van opgaven (‘Hot topics’) op specifieke locaties (‘Hot spots’), hielden we verschillende ateliers waarin we uitwisseling zochten met Nationale programma’s en de provincies onderling. Ook leidden we de gesprekken in werksessies waarin specifieke hot topics werden verdiept, en probeerden we lessen te trekken uit de Ruimtelijke Voorstellen die eind 2023/begin 2024 werden ingediend.
De beeldverhalen die oplossingsrichtingen voor negen ‘Hot topics’ laten zien, zijn hier te vinden.
De reflectie op de laatste fase van dit bijzondere proces is te lezen en downloaden via deze link.
Transities – 129x ontwerpend onderzoek
(voor Stimuleringsfonds Creatieve Industrie)
Ruimte voor verandering
Het moet anders op het gebied van klimaat, energie, landbouw, en economie – om maar een paar urgente thema’s te noemen. En dat valt niet mee. Het goede nieuws is dat we twee vliegen in één klap kunnen slaan door de noodzakelijke transities te koppelen aan de verbetering van de ruimtelijke inrichting van het land. Om te onderzoeken hoe we dat met zijn allen kunnen aanpakken, schreef het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie in 2021 in opdracht van het ministerie van OCW de Voucherregeling Ruimtelijk Ontwerp uit.
De publicatie ‘Transities!’ is de catalogus die de denk- en maakkracht van 129 deelnemende teams toont voor evenzoveel plekken in Nederland, met een greep uit de handvatten die zij aanreiken. Van meer verkoelend groen in de stad en de instrumenten om hier met bewoners aan te werken, tot woningen uit lokaal verbouwde grondstoffen of een duurzamere inrichting van productielandschappen.
Transities! is bedoeld als naslagwerk én inspiratie voor de vele professionals en burgers die bezig zijn hun en onze leefomgeving vorm te geven.
Voucherregeling ruimtelijk ontwerp – 8 open oproepen m.b.t. de thema’s uit de Nationale Omgevingsvisie
In 2021 en 2022 voerde het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie een groot programma door dat gemeenten en ontwerpbureaus in staat stelde om met ontwerpend onderzoek actuele transitievraagstukken te verkennen. Hiervoor werden vier programmatische lijnen gevolgd: Vitale steden en dorpen, Duurzame economie en ruimte, Ruimte voor klimaat en energie en Toekomstbestendig landelijk gebied. Als adviseur heb ik geholpen dit programma vorm te geven en door te voeren. Als verantwoordelijke voor het kennisprogramma dat de deelnemers werd aangeboden ter verdieping, curateerde ik samen met Vereniging Deltametropool verdiepende lezingen en expertgesprekken die tot een reeks thematische essays leidden.
Het project werd door de deelnemers omarmd en leidde tot bijzondere samenwerkingen tussen lokale overheden, corporaties, dorpsraden etc. aan de ene kant en ontwerpers aan de andere kant. Het ontwerpende denken hielp enorm om urgente complexe vraagstukken aan te pakken en er eens op een vrijere manier naar te kijken.
Aan het eind van de rit stelde ik de publicatie ‘Transities – 129x ontwerpend onderzoek‘ samen, die de resultaten van dit bijzondere project bundelt.
Verbeelding als kracht – Ontwerpend onderzoek als strategisch instrument voor gebiedsontwikkeling
Scriptie voor de Master City Developer (MCD)
Gebiedsontwikkeling bestaat uit complexe processen, waarbij verschillende disciplines, partijen, belangen, sociaaleconomische en ruimtelijke behoeftes en geldstromen met elkaar verbonden moeten worden, met als doel de best mogelijke inrichting van een gebied. In de 20e eeuw was de Rijksoverheid een belangrijke speler die via de wet- en regelgeving stuurde op de juiste randvoorwaarden voor gebiedsontwikkeling, en op vergezichten die de verschillende ontwikkelingen aan elkaar konden relateren. Dit is in de 21e eeuw veranderd, de ruimtelijke inrichting van het land is gaandeweg de taak van publiek-private samenwerkingsverbanden geworden. Daarnaast wordt het speelveld waarop gebiedsontwikkeling plaatsvindt toenemend complexer: tal van urgente vraagstukken rondom de grote transitieopgaven waar wij als samenleving voor staan, eisen hun plek op.
Ontwerpend onderzoek kan als strategisch instrument helpen bij de visieontwikkeling aan de voorkant van een gebiedsontwikkeling: op het moment dat de verschillende actoren de kaders van en gezamenlijke doelen voor een ontwikkeling moeten bepalen, kan ontwerpend onderzoek een bijdrage leveren door mogelijke toekomsten te verbeelden, waar de verschillende actoren zich aan kunnen verbinden. Deze gezamenlijke visies op de toekomst zorgen ervoor dat partijen hun eigen belangen kunnen koppelen aan een groter verhaal, en zo stap voor stap gezamenlijk toe kunnen werken naar een integrale gebiedsontwikkeling.
In dit onderzoek staat de werkvorm ‘ontwerpatelier’ centraal: een gestructureerd proces waarin verschillende rondes van cocreatie worden doorlopen door ontwerpers, experts, lokale overheden en gebiedsactoren. Een ander kenmerk van het ontwerpatelier is het feit dat hier een onafhankelijk netwerk wordt opgezet, dat los van de alledaagse hiërarchieën functioneert in een ‘vrije ruimte’. De hoofdconclusie van het onderzoek is dat procesregie het belangrijkste sturingsprincipe is dat kan helpen de resultaten van een ontwerpatelier te laten doorwerken. Ook andere in dit onderzoek getoetste sturingsprincipes zoals cocreatie, het aanhaken van de politiek, actorrelaties, discourscoalities en ambassadeurschap zijn cruciaal in de doorwerking van resultaten uit een atelier, maar hangen onder de paraplu van de procesregie.
Download de scriptie via deze link